कृष्ण प्रसाद सापकोटा
आज हरिशयनी एकादशी, हिन्दू धर्ममा विशेष पुण्यदायी मानिने पवित्र तिथि हो। आषाढ शुक्ल पक्षको एकादशी तिथि पर्न आउने यो दिनलाई ‘देवशयनी’, ‘हरिशयनी’ वा ‘पद्मा एकादशी’ भनेर पनि चिनिन्छ। यस दिनदेखि चार महिनासम्मको चातुर्मास सुरु हुन्छ, जुन भगवान विष्णुले योगनिद्रामा जाने विश्वास गरिएको समय हो। धार्मिक मान्यताअनुसार, हरिशयनी एकादशीको दिनदेखि कार्तिक शुक्ल एकादशी (प्रबोधिनी एकादशी) सम्म भगवान विष्णु शयनमा रहनुहुन्छ।

तुलसीको महत्व
हरिशयनी एकादशीमा तुलसीको विशेष महत्व छ। तुलसीलाई हिन्दू धर्ममा अत्यन्तै पवित्र र देवीस्वरूप मानिन्छ। “तुलसी बिना पूजन अधूरो” भन्ने भनाइले नै यसको महत्त्व दर्शाउँछ। हरिशयनी एकादशीको दिन तुलसी रोप्ने, पूजा गर्ने तथा विष्णु भगवानको सामु तुलसी पात अर्पण गर्ने परम्परा छ।

तुलसी र भगवान विष्णुको सम्बन्ध
धार्मिक कथन अनुसार, तुलसी देवी भगवान विष्णुको अति प्रिय भक्त थिइन्। एक कथा अनुसार, तुलसी वृन्दावनकी देवी थिइन्, जसको तपस्या र भक्तिले भगवानलाई समेत प्रभावित बनायो। विष्णुले उनलाई वरदान स्वरूप सधैं आफ्ना पूजा र भोगमा तुलसीको सहभागिता रहने प्रतिज्ञा गर्नुभयो।

तुलसी रोपणको धार्मिक र पर्यावरणीय पक्ष
हरिशयनी एकादशीमा तुलसी रोपण गर्नु शुभ मानिन्छ। यो केवल धार्मिक आस्था मात्र होइन, वातावरण संरक्षणको दृष्टिले पनि निकै महत्वपूर्ण अभ्यास हो। तुलसीमा औषधीय गुणहरू पाइन्छ, जसले वातावरण शुद्ध गर्छ, रोगप्रतिरोधक क्षमता बढाउँछ र मानव स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्दछ।

आजको दिन गरिने प्रमुख कार्यहरू
व्रत बस्ने र व्रत कथा श्रवण गर्ने

विष्णु भगवान र तुलसीको पूजा गर्ने

तुलसी रोप्ने वा पुरानो तुलसी गमलामा मलजल गर्ने

“ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” मन्त्रको जप गर्ने

धर्म, दान, ब्राह्मण भोजन तथा अन्नदान गर्ने

हरिशयनी एकादशी केवल व्रतको दिन मात्र होइन, यो आत्मशुद्धि, तपस्या र भक्ति भावको प्रतीक हो। तुलसीको पूजा र महत्वले यस दिनको आध्यात्मिक गहिराइलाई झनै बढाउँछ। प्रकृति, भगवान र मानवबीचको सम्बन्धलाई जोड्ने यस्तो पावन पर्वले हाम्रो जीवनमा सन्तुलन, शुद्धता र धार्मिकता ल्याउने मार्ग देखाउँछ।