कृष्ण प्रसाद सापकोटा

काठमाडौँ २६असार / आजको दिन, शुक्ल पक्षको पूर्णिमा—गुरु पूर्णिमा, विशेष महत्वको दिन हो। यो दिन हिन्दू परम्परामा अत्यन्त पवित्र र आदरणीय मानिन्छ। यस दिनलाई ‘व्यास जयन्ती’ को रूपमा पनि चिनिन्छ, जसले गर्दा यो दिन गुरुहरूको सम्मानमा समर्पित छ। वैदिक परम्परा अनुसार, वेदव्यासलाई समस्त ज्ञानको स्रोत मानिन्छ र उनले वेदहरूलाई वर्गीकरण गरेर महाभारत जस्ता महाकाव्य र पुराणहरू रचना गरेका थिए। त्यही कारण, व्यास ऋषिलाई ‘आदि गुरु’ अर्थात् पहिलो गुरुको रूपमा सम्मान गरिन्छ।

गुरुको भूमिका र महत्व
‘गु’ भन्नाले अन्धकार, र ‘रु’ भन्नाले प्रकाश जनाउँछ। त्यसैले ‘गुरु’ भन्नाले अन्धकार (अज्ञानता) बाट उज्यालो (ज्ञान) तर्फ लैजाने व्यक्ति भन्ने बुझिन्छ। जीवनमा मार्गदर्शन दिने, ज्ञान प्रदान गर्ने, नैतिक मूल्य सिकाउने र आत्मविकासमा सहयोग गर्ने व्यक्तिलाई हामी गुरु भन्छौं।

गुरु केवल शैक्षिक ज्ञान दिनेमात्र नभई आध्यात्मिक, नैतिक र व्यवहारिक जीवनको सही दिशा देखाउने व्यक्ति हुन्। बालकलाई विद्या, संस्कार, अनुशासन, मानवता र कर्तव्य बोध गराउने महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी गुरुकै काँधमा हुन्छ। त्यसैले त, हाम्रो शास्त्रमा भनिएको छ—

“गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः।
गुरु साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥”

यस श्लोकले गुरुलाई ब्रह्मा (सृष्टिकर्ता), विष्णु (पालक) र महेश्वर (संहारक) को रुपमा व्याख्या गरेको छ। अर्थात्, गुरु नै सम्पूर्ण सृष्टिको आधार हुन्।

गुरु पूर्णिमा दिन प्राचीनकालदेखि नै शिष्यहरूले आफ्ना गुरुप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै उनीहरूको चरणमा पूजा अर्पण गर्ने, उपहार दिने, आशीर्वाद लिने तथा ज्ञानप्राप्तिको संकल्प गर्ने परम्परा छ। यस दिन गुरुहरूलाई विभिन्न विधिबाट सम्मान गरिन्छ—कहिले तिलक र मालाले, कहिले गीत–भजनद्वारा, त कहिले दान–दक्षिणा दिएर।

आजको युगमा विद्यालय र विश्वविद्यालयमा पढाउने शिक्षकहरूलाई पनि आधुनिक गुरुको रूपमा लिइन्छ। उनीहरूले विद्या प्रदान गरेर हाम्रो भविष्य निर्माण गर्छन्। घरमै हामीलाई शिक्षा दिने बाबुआमा, आजी–बाजे पनि जीवनका पहिलो गुरु हुन्। यसैले यो दिन सबै प्रकारका गुरुहरू—शैक्षिक, आध्यात्मिक, नैतिक र जीवन शिक्षकहरू—प्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने सुअवसर हो।

वर्तमान सन्दर्भमा गुरु पूर्णिमा
आजको बदलिँदो समाजमा प्रविधिले शिक्षा प्रणालीलाई सरल बनाए पनि शिक्षकको भूमिका कहिल्यै कमजोर भएको छैन। मोबाइल, इन्टरनेट वा कम्प्युटरले पाठ सिकाए पनि मानविकता, संस्कार, नैतिकता, संयम र सहिष्णुता सिकाउने काम गुरुले नै गर्छन्। गुरु बिना जीवन अधूरो हुन्छ।

गुरुको आशिर्वादले मात्र विद्यार्थी जीवन सफल हुन्छ भन्ने मान्यता छ। गुरुले देखाएको बाटोमा हिँड्न सकिएमा आत्मज्ञान, विवेक र सफलता सम्भव हुन्छ।

गुरु पूर्णिमा केवल कुनै तिथिको उत्सव होइन; यो श्रद्धा, कृतज्ञता र समर्पणको भाव व्यक्त गर्ने दिन हो। जीवनमा हामी जहाँ पुग्यौं, जसरी बाँच्यौं—त्यो सबका पछाडि कुनै न कुनै गुरुको हात हुन्छ। त्यसैले, आजको दिन हामी सबैले आफ्नो जीवनका गुरुप्रति सम्मान प्रकट गर्दै, उहाँहरूको शिक्षालाई आत्मसात् गर्दै, ज्ञानको प्रकाश फैलाउने प्रण गर्नुपर्छ।

“श्रद्धा होस्, नम्रता होस्, अनि समर्पण भाव पनि होस्—यही हो सच्चा गुरु–पूजा।”